Орталық Азиядағы Арал теңізін басқару: мәселелер мен бағыттар
DOI:
https://doi.org/10.26577/IRILJ113120269Аннотация
Арал теңізі дағдарысы Орталық Азиядағы ең өзекті трансшекаралық экологиялық сын-қатерлердің бірі болып қалып отыр және экологиялық қауіпсіздікке, өңірлік тұрақтылыққа әрі орнықты дамуға ұзақ мерзімді ықпалын тигізуде. Бұл зерттеу Арал теңізін басқаруға қатысты ғылыми әдебиеттерді жинақтап, ғалымдар атап көрсеткен негізгі шектеулерді жүйелейді және өңірлік үйлестіру мен саясатты іске асыруды жақсартуға бағытталған қолданбалы ұсыныстарды айқындайды. 1991–2024 жылдары жарияланған көптілді жарияланымдар деректеріне сүйене отырып, алдымен CiteSpace негізіндегі библиометриялық талдау арқылы ағылшын тіліндегі деректердің ішкі жиынтығы бойынша халықаралық зерттеулердің жалпы көрінісі карталанады, кейін толық көптілді деректер жиынтығына шекаралық талдау әдісі қолданылып, Арал теңізі алабында талқыланатын басқарудың негізгі проблемалары анықталып, жіктеледі.
Қарастырылған әдебиеттер бойынша басқаруға қатысты 27 мәселе айқындалды. Аталу жиілігіне қарай кедергілердің ең үлкен үлесі өңірлік деңгейге тиесілі (65%), одан кейін ұлттық (24%), жеке (8%) және халықаралық жүйелік факторлар (3%) келеді. Әдебиетте талқыланатын басқару шаралары негізінен салдарын жұмсарту және бейімделу бағыттарына топтастырылғанымен, оларды іске асыру көбіне институционалдық үйлестірудің әлсіздігі, басқарушылық әлеуеттің шектеулілігі және соған байланысты өзге де шектеулер салдарынан қайта-қайта тежеледі. Осы кедергілердің басқару деңгейлері бойынша қалай бөлінетінін көрсету арқылы зерттеу өңірлік ынтымақтастықты күшейту және Арал теңізін басқару жөніндегі болашақ зерттеулер үшін практикалық бағыт-бағдар ұсынады.
Түйін сөздер: Арал теңізін басқару; Орталық Азия; экологиялық дағдарыс; шекаралық талдау
