Жариялау этикасы

«Халықаралық қатынастар және халықаралық құқық сериясы» журналы академиялық адалдық қағидаттарын және жарияланым этикасының халықаралық стандарттарын, оның ішінде COPE (Committee on Publication Ethics) тәсілдерін ұстанады. Этикалық нормалар баспа үдерісінің барлық қатысушыларына қолданылады: авторларға, рецензенттерге, редакторларға және баспагерге.

Негізгі қағидаттар

Редакция мынадай қағидаттарды басшылыққа алады:

редакциялық шешімдердің объективтілігі мен бейтараптығы;
қолжазбаларды қарау және бұзушылықтарға ден қою рәсімдерінің ашықтығы;
барлық кезеңдерде материалдар мен хат алмасудың құпиялылығы;
плагиатқа, деректерді жасанды түрде жасауға/бұрмалауға және жарияланым этикасының өзге де бұзушылықтарына (publication misconduct) төзбеушілік;
ғылыми сапаның коммерциялық немесе өзге де сыртқы ықпалдардан басымдығы.

Тараптардың міндеттері мен жауапкершілігі

Авторлар міндетті:

түпнұсқа жұмыс ұсынуға және дереккөздерге дұрыс сілтеме жасауды қамтамасыз етуге;
қайталанатын жарияланымдарға, ашылмаған елеулі өзін-өзі қайталауға (self-plagiarism), дәйексөзбен айла-шарғы жасауға жол бермеуге;
авторлар, аффилиация туралы дұрыс мәліметтерді, қажет болған жағдайда қаржыландыру көздерін көрсетуге;
мүдделер қақтығысын (қаржылық және қаржылық емес) ашып көрсетуге;
тексеру, деректер/материалдар сұралған кезде және қажет болғанда жарияланымды түзету рәсімдерінде редакциямен ынтымақтасуға.

Рецензенттер міндетті:

рецензиялауды объективті, дәлелді және белгіленген мерзімде жүргізуге;
қолжазбаның құпиялылығын сақтауға және алынған ақпаратты жеке мақсатта пайдаланбауға;
ықтимал бұзушылықтар (плагиат, қайталау, деректердің күмәнділігі және т.б.) туралы редакцияға хабарлауға;
мүдделер қақтығысы туралы мәлімдеуге және бейтараптыққа әсер ететін мән-жайлар болған кезде рецензиялаудан бас тартуға.

Редакторлар мен редакциялық алқа міндетті:

редакциялық шешімдердің тәуелсіздігін және авторларға кемсітусіз тең қарым-қатынасты қамтамасыз етуге;
коммерциялық мүдделердің жариялау туралы шешімдерге ықпал етуіне жол бермеуге;
құпиялылықты сақтауға және қатысушылардың дербес деректерін қорғауға;
бұзушылықтарға күдік туындаған кезде жарияланым этикасының халықаралық стандарттарын басшылыққа ала отырып, негізді шаралар қабылдауға.

Мүдделер қақтығысы

Мүдделер қақтығысы деп қаржылық, кәсіби немесе жеке байланыстар автордың, рецензенттің немесе редактордың объективтілігіне әсер етуі мүмкін (немесе әсер етеді деп қабылданатын) мән-жайлар түсініледі.

Авторлар қолжазбаны ұсыну кезінде ықтимал мүдделер қақтығысын ашып көрсетеді.
Рецензенттер мен редакторлар мүдделер қақтығысы туралы қолжазбамен жұмысты бастағанға дейін мәлімдейді және ол болған жағдайда өздігінен бас тартады.

Адал емес тәжірибелер мен бұзушылықтар (publication misconduct)

Жарияланым этикасының бұзушылықтарына, атап айтқанда, мыналар жатады:

плагиат және дұрыс емес көшірмелер (иллюстрацияларды/кестелерді/деректерді дереккөзін тиісінше көрсетпей алуды қоса алғанда);
деректерді жасанды түрде жасау/бұрмалау және зерттеу нәтижелерін бұрмалап көрсету;
қайталанатын жарияланым және ашылмаған елеулі өзін-өзі қайталау (self-plagiarism);
дәйексөзбен айла-шарғы жасау;
авторлықтың этикаға жат тәжірибелері (жалған/«қонақ» авторлық, елеулі қатысушыларды тізімнен шығару);
редакциялық материалдар мен хат алмасудың құпиялылығын бұзу;
рецензиялауды бұрмалау/онымен айла-шарғы жасау (жалған/келісілген рецензиялауды қоса алғанда);
ғылыми жазбаның шынайылығына нұқсан келтіретін өзге де әрекеттер.

Көшірмелерді тексеру және редакциялық этикалық сараптама

Редакция қолжазбаларды көшірмелерге тексерудің қолжетімді құралдарын қолданады және бұзушылықтарға күдік туындаған кезде қосымша тексеру бастай алады (түсініктемелерді, бастапқы деректерді, растайтын құжаттарды сұрату және т.б.). Шешімдер бұзушылықтың сипатын және расталу дәрежесін ескере отырып қабылданады.

Адам қатысатын зерттеулер, дербес деректер және этикалық мақұлдау

Егер зерттеу адамдардың қатысуын, дербес деректерді өңдеуді, сұхбаттар/сауалнамалар жүргізуді, қатысушыларды сәйкестендіруге мүмкіндік беретін материалдарды пайдалануды қамтыса, авторлар міндетті:

қолданылатын этикалық және құқықтық нормалардың сақталғанын растауға;
қажет болған жағдайда этикалық мақұлдау туралы мәліметтерді (этика жөніндегі комитет/IRB немесе өзге де балама) ұсынуға не мұндай мақұлдау талап етілмегенін негіздеуге;
қатысушылардың хабардар етілген келісімін (қолданылатын болса) және құпиялылықты қорғауды қамтамасыз етуге.

Деректерді, дереккөздерді, мұрағаттарды пайдалану және материалдардың құқыққа сыйымдылығы

Авторлар мыналарды қамтамасыз етуге міндетті:

деректерге/дереккөздерге/мұрағат материалдарына сілтемелердің дұрыстығын және оларды пайдаланудың құқыққа сыйымдылығын;
мәтіндерді, суреттерді, карталарды, кестелерді және өзге де материалдарды пайдалану кезінде авторлық құқықтың бұзылмауын;
редакцияның сұрауы бойынша деректер көздері және оларды алу әдістері туралы түсініктеме беруге дайын болуды.

Суреттер, иллюстрациялар және жол берілмейтін өзгертулер жөніндегі саясат

Деректердің мағынасын бұрмалауы немесе шатастыруы мүмкін суреттермен/графикалық материалдармен айла-шарғы жасауға (айқын емес өзгерістерді, таңдамалы өңдеуді, элементтерді ауыстыруды қоса алғанда) жол берілмейді. Қажет болған жағдайда редакция иллюстрациялардың бастапқы файлдарын/нұсқаларын және өңдеу туралы түсініктемелерді сұратуға құқылы.

Қателер, елеулі нақтылаулар және жарияланымнан кейінгі жауапкершілік

Егер жарияланымнан кейін автор(лар) елеулі қате тапса, олар редакцияға жедел хабарлауға және мәселені жоюға жәрдемдесуге міндетті. Редакция қатенің сипаты мен тұжырымдарға әсеріне қарай түзету (erratum/corrigendum), алаңдаушылық білдіру немесе ретракция бастай алады.

Бұзушылықтарға күдік: қарау тәртібі және тараптармен өзара іс-қимыл

Өтініш түскен немесе күдік анықталған кезде редакция:

өтінішті тіркейді және алғашқы бағалау жүргізеді;
түсініктемелерді және қажет болған жағдайда материалдар/құжаттар сұратады;
тәуелсіз сарапшыларды тарта алады;
тексеру уақытына қолжазбаны/жарияланымды қарауды тоқтата тұрады;
нәтижесі бойынша редакциялық шешім қабылдайды және ол туралы өтініш берушіге құпиялылық пен қолданылатын нормалар шегінде хабарлайды.

Жарияланымнан кейінгі шаралар: түзету, алаңдаушылық білдіру, ретракция

Егер жарияланымнан кейін қателер немесе ықтимал бұзушылықтар анықталса, редакция жарияланымнан кейінгі ден қою шараларын қолданады:

түзету (erratum/corrigendum) — қателерді негізгі тұжырымдарды жоймай түзетуге болатын жағдайда;
алаңдаушылық білдіру (expression of concern) — тексеру аяқталғанға дейін негізді күмән болған жағдайда;
ретракция (retraction) — дәлелденген өрескел бұзушылықтар немесе нәтижелердің шынайы еместігі анықталған жағдайда.

Ретракция кезінде мақала жойылмайды: ол ғылыми жазбаның бөлігі ретінде сақталады, «Кері қайтарылған / Retracted» деп белгіленеді және күні мен негіздемесі көрсетілген ретракция туралы хабарлама жарияланады; мүмкіндігінше PDF те белгіленеді.

Авторлық туралы мәліметтерді түзету және жарияланымнан кейінгі үлес

Авторлықты түзету туралы сұрауларды (автор қосу/шығару, ретін өзгерту, аффилиацияны түзету) редакция уәжді өтініш болған және барлық тартылған тараптардың келісімі расталған жағдайда қарайды. Редакция қосымша түсініктемелер мен құжаттық растаулар сұрата алады.

Дәйексөз алуды таңудың және «метрикалық» айла-шарғылардың жол берілмейтіндігі

Редакция мен рецензенттер авторлардан қолжазбаның ғылыми сапасын жақсартуға қатысы жоқ сілтемелер қосуды талап етуге құқылы емес. Дәйексөз алу көрсеткіштерін жасанды түрде арттыруға бағытталған тәжірибелерге жол берілмейді.

Құпиялылық және деректерді қорғау

Барлық қолжазбалар, рецензиялар және редакциялық хат алмасу құпия материалдар ретінде қаралады. Редакция ақпаратты үшінші тұлғаларға ашпайды, тек тағайындалған рецензенттерді және ашу қажет әрі құқыққа сыйымды болатын этикалық тергеп-тексеру жағдайларын қоспағанда.

Жарияланым этикасы жөніндегі байланыс

Жарияланым этикасы және ықтимал бұзушылықтар мәселелері бойынша: iriljournal@kaznu.kz