Региональное сотрудничество в сфере управления трансграничными водными ресурсами в Центральной Азии: гибридные формы институционального и политического взаимодействия

Г.С. Байкушикова; Р.Е. Уткелбай; К. Пермахан

doi:10.26577/irilyj.v114i2.1612

Авторлар

Г.С. Байкушикова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті , Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-6081-2615 ##orcid.unauthenticated##
Р.Е. Уткелбай Қазақ экономикалық университеті , Нархоз Университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-3493-7777 ##orcid.unauthenticated##
Қ. Пермахан Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті , Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0004-9090-7948 ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/irilyj.v114i2.1612

Аңдатпа

Мақалада Орталық Азиядағы трансшекаралық су ресурстарын басқару саласындағы аймақтық ынтымақтастық гибридті басқару тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - аймақтағы мемлекеттер арасындағы су ресурстарының өзара әрекеттесуінің қолданыстағы моделінің институционалдық, саяси және функционалдық шектеулерін анықтау және аймақтық су ресурстарын басқарудың тұрақты және гибридті тетіктерін әзірлеу болшағын айқындау. Зерттеуде салыстырмалы талдау, институционалдық талдау, жүйелік тәсіл, халықаралық режим теориясының элементтері, гидрогегемония тұжырымдамасы және байланысқа негізделген және гибридті басқару тәсілдері сияқты кешенді, пәнаралық тәсіл қолданылады. Зерттеудің негізгі назары ұлт үсті реттеуші органның болмауы жағдайында ресми институттардың, саяси келісімдердің, техникалық үйлестірудің, өтемақы тетіктерінің және халықаралық қолдаудың өзара әрекеттесуіне бағытталған. Сапалы институционалдық-саяси талдау негізінде үш кейс зерттеледі: Мемлекетаралық су шаруашылығын үйлестіру комиссиясы мен Аралды құтқару халықаралық қоры шеңберіндегі көпжақты режим, Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы Шу-Талас механизмі және Сырдария бассейніндегі су-энергетикалық өзара әрекеттесу. Зерттеу нәтижелері аймақтық су архитектурасын әлсіз халықаралық режимге немесе жеке жағдайлық келісімдер жиынтығына жатқызуға болмайтынын көрсетеді. Бұл формалды ережелер техникалық рәсімдермен, саяси келіссөздермен және су-энергетикалық, ауыл шаруашылығы, климаттық және экологиялық шектеулерге бейімделу тәжірибелерімен ұштасатын көп деңгейлі жүйе екендігі айқындалады. Мақалада су тапшылығы мен климаттың белгісіздікке ұшырауы жағдайында қолданыстағы аймақтық су ресурстарын басқару тетіктерінің болжамдылығын арттыру, деректер алмасудағы ашықтықты қамтамасыз ету, институционалдық үйлесімділікті нығайту және олардың экологиялық бағдарын күшейту қажет деген қорытынды жасалған.

Түйін сөздер: трансшекаралық су ресурстары, Орталық Азия, гибридті басқару, су-энергетикалық өзара байланыс, МСШҮК, АҚХҚ, МФСА, Шу-Талас тетігі, Сырдария.

Автор өмірбаяндары

Г.С. Байкушикова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Байкушикова Гүлнара Серікбайқызы – PhD, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Халықаралық қатынастар және әлемдік экономика кафедрасының меңгерушісі (Алматы, Қазақстан, e-mail: baikushikova.gulnara@kaznu.kz).
Р.Е. Уткелбай, Қазақ экономикалық университеті, Нархоз Университеті, Алматы, Қазақстан

Байкушикова Гүлнара Серікбайқызы – PhD, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Халықаралық қатынастар және әлемдік экономика кафедрасының меңгерушісі (Алматы, Қазақстан, e-mail: baikushikova.gulnara@kaznu.kz).
Қ. Пермахан, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Пермахан Құралай – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Халықаралық қатынастар және әлемдік экономика кафедрасының PhD докторанты (Алматы, Қазақстан, e-mail: kuralauypermakhan@gmail.com).